Waar het schuurt, ontstaat beweging
Over systeemgrenzen, overgave en de essentie van toekomstdurven
Het eerste artikel in de Trendrede-reeks is van de hand van is Christophe Kempkes. Christophe is oprichter van Fingerspitzen Kollektiv, een systeemveranderingsagentschap dat systemische actie verbindt met transformerende aanwezigheid.
‘Verbeelding is belangrijker dan kennis’, wist Albert Einstein. Maar juist aan die vindingrijkheid lijkt het ons vandaag pijnlijk te ontbreken. Alsof we het vertrouwen in een kansrijke toekomst zijn kwijtgespeeld. In deze met systeempijnen beladen en onzekere tijden loopt de zoektocht naar toekomstdurven over een hobbelig parcours, vol haarspeldbochten en zonder vangrails.
Trump leidt de dans – en daar hebben we van te leren.
We onderschatten de maatschappelijke onderstroom. Dat doen we wel vaker met krachten en tegenkrachten. Vandaag lijkt werkelijk álles in brand te staan. Het lijkt alsof we collectief een periode van chaos nodig hebben vooraleer opnieuw stabiliteit te vinden. Die chaos overstijgt het tweede presidentschap van Trump, de alomtegenwoordige stokebrand aan de andere kant van de waterplas: hij is de oranje belichaming van een wereld die haar verhaal kwijt is.
Trump laat zien dat vernieuwing niet vanzelf uit het bestaande systeem komt. Hij maakt de disruptieve kracht van het buiten-de-lijntjes kleuren, van het onbeschaamd breken van regels zichtbaar. Niet uit altruïsme, maar als strategie van het eigenbelang. Hij spreekt hen aan die zich door het systeem verraden voelen. Zijn spel is niet rules-based, maar power-based. Dat is gevaarlijk – maar ook leerzaam.
Echte verandering ontstaat zelden binnen de lijntjes. Soms moet je je losmaken van systemen, patronen en instellingen die niet meer dienen. Dat maakt weerstand niet per definitie een tegenkracht – het is ook een signaal. De vraag is: waartoe nodigt het ons uit?
Wat als de internationale handelsoorlog geen economisch conflict is, maar een poging tot deconstructie van een internationale rechtsorde? Wat als onze ‘logica’ om de dingen te begrijpen en te ordenen een schijnlogica is, ontworpen om te verdoven?
We proberen te begrijpen, te analyseren – maar raken verstrikt in een achterhaalde rationele bril. Terwijl we tijd en energie verliezen aan het ontrafelen van Trumps’ economische en bureaucratische motieven, voltrekt zich een ander spel: een dat onze aandacht afleidt van wezenlijke verandering.
Panem et circenses – brood en spelen. Dat oude Romeinse principe leeft voort in een hypermoderne vorm. Gratis vermaak, snelle bevrediging, oppervlakkige welvaart. Historicus René Cuperus noemt het de ‘terrasjessamenleving’: comfortabel maar wezenloos. Populisme doet de rest: symboliek in plaats van systeemkritiek, spektakel boven inhoud. Het Faber-lintje voor menselijkheid sneuvelde – niet op inhoud, maar op ideologie.
Zo verbazen we ons in Nederland én Vlaanderen over de vermeende lauwheid waarmee de rechtspraak omgaat met daders van seksueel geweld. Woorden als klasse-justitie en tweederangsburgers sieren de actiebordjes in stedelijke optochten. Ze tonen een verbrijzelde hoop op rechtvaardigheid. Het protest voelt begrijpelijk aan. Maar wat daar sluimert, is een vorm van morele automutilatie: een rechtsorde die zichzelf van binnenuit aantast – niet door extern geweld, maar door innerlijke verwaarlozing. Daar hebben we geen Trump, Wilders of Orbán voor nodig.
Wat als we de hoop opgeven?
We verliezen het gevoel van een gemeenschappelijke toekomst. De samenleving splijt open langs morele en financiële lijnen. De kloof is niet alleen sociaal, maar ook existentieel. Wall people versus web people(¹): wie zich wil afsluiten en behouden wat is, versus wie zich opent voor wat komt. Maar beiden voelen zich bedreigd – en onmachtig. Overgave volgt. Capitulatie.
Toekomstloosheid, besluit Tommy Wieringa(²) in deze maand van de filosofie. Geen brede hoop meer, enkel de verdediging van snippers leefbare werkelijkheid.
Wat als we de hoop blijvend kansen geven?
Wat als overgave niet betekent: handen in de lucht? Wat als het juist een daad van autonome verbinding is – met jezelf, met de ander, met het onbekende? Een bewuste keuze voor vertrouwen, intuïtie en verbinding. Vastgrijpen.
We leven vandaag in een artificiële werkelijkheid – gestuurd door technologie, modellen, data en efficiënte systemen. Maar de tegenkracht ligt elders: in het artisofische: innerlijk en ethisch gevoed, en met verbeeldingskracht als bron. Die de mechanische wereld onbevreesd, zichtbaar én onzichtbaar, en vanuit een diepgewortelde energie voorziet van een ziel. Dat schept ruimte en atmosfeer om te creëren.
Als we aanvaarden dat de oplossing buiten het systeem kan liggen, erkennen we ook dat geen enkele externe autoriteit of bestaand raamwerk de antwoorden zal geven.
Is het daarom dat de Onderstroom(³)zich uit haar bedding tilt? Als antwoord op het tekort aan adem in de bovenstroom. Ze brengt de initiatieven van onderop in kaart, van burgers die de wereld groener, eerlijker, menselijker willen maken:
“Mensen in de onderstroom wachten niet op toestemming, denken voorbij het bestaande systeem en handelen vanuit betrokkenheid, urgentie en verbeeldingskracht.”
Dáár begint systeem-overstijgend denken: niet met oplossingen, maar met het creëren van de omstandigheden waarin iets radicaal nieuws kan ontstaan. Het vraagt om relationele moed. Creërende veerkracht. De bereidheid om het ongemak van het niet-weten te dragen.
Wat als we de hoop niet opgeven?
Laten we vooral niet denken dat acties er niet toe doen. Dat doen ze wel.
Laten we vooral niet denken dat de tijd beperkt is tot onze eigen tijd. Dat is ze niet.
De toekomst vraagt geen pasklare antwoorden. Ze vraagt nieuwe verhalen, gedeelde waarden, andere manieren van organiseren. Oplossingen ontstaan niet in het systeem – maar in het relationele weefsel daarbuiten. “Warmtemakers” heet dat bij De Zwerm(4). Mensen die voor andere mensen een verschil willen maken via betekenisvolle ontmoetingen.
Dáár ligt onze verantwoordelijkheid. Niet als experts, niet als bestuurders of ondernemers, maar als mensen die durven te kiezen. Voor verbinding. Voor betekenis. Voor overgave.
Voor toekomstdurvers is hoop geen hopeloos naïeve gedachte. Hoop opereert op het snijvlak van realiteit, verlangen en verbeelding. Ze creëert een dynamisch spanningsveld waarin mensen, ideeën en systemen samenkomen en in beweging worden gebracht.
Pas als we de hoop opgeven – dán zijn we toekomstloos.
Voetnoten:
Thomas L. Friedman, Amerikaans journalist en columnist, New York Times (Juli 2016)
Essay Optimisme zonder Hoop, Tommy Wieringa (April 2025)
Initiatief van o.a. Jan Rotmans, Manon van Leeuwen en Tijmen van den Heuvel (April 2025): De Onderstroom
De Zwerm in Tienen (B) wil mensen beter verbinden en zichzelf laten zijn. Via betekenisvolle ontmoetingen wil men een warme golf door de samenleving laten stromen, met een nieuwe beleving rond zorg en welzijn: Facebook